Mustafa Kemal Atatürk’ün, “Efendiler yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” ifadesinin üzerinden 101 yıl geçti.
Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan bağımsızlık mücadelesi, Türk milletinin verdiği amansız gayret sayesinde ikinci yüzyılda da devam ediyor.
Yeni Türk Devleti’nin varlığı, 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Antlaşması ile uluslararası alanda güvence altına alındı.
İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin toplanmasının üzerinden 2 ay geçtikten sonra, 13 Ekim 1923’te Ankara, Türkiye’nin hükümet merkezi haline geldi. Bu dönemde, mevcut rejimin adının konulması ve yeni devletin başkanının belirlenmesi zorunlu hale gelmişti.
O ana dek, devlet başkanlığı görevini Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı olarak Mustafa Kemal Paşa yürütüyordu. Aynı zamanda bazı yabancı ülkeler, Lozan Antlaşması’nın onaylanması için Türkiye’deki yeni devlet rejiminin daha net bir şekilde tanımlanmasını talep ediyordu.
27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası ve Meclis’in güvenini kazanacak bir kabine oluşturulamaması acil bir çözüm arayışını beraberinde getirdi.
“Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz”
Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 akşamına kadar hükümetin kurulmasında bir gelişme yaşanmaması üzerine Çankaya Köşkü’nde arkadaşlarıyla birlikte akşam yemeği düzenledi.
İsmet Paşa, Ali Fuat Paşa, Halit Paşa ve Kemalettin Sami Bey’in de katıldığı yemekteki olayları Mustafa Kemal Paşa, Nutuk’ta şu sözlerle ifade etti:
“Gece olmuştu… Çankaya’ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni bekleyen Kemalettin Sami ve Halit Paşalarla karşılaştım. Ali Fuat Paşa’nın Ankara’dan hareket ettiğini bu günkü gazetede ‘Bir Uğurlama ve Bir Karşılama’ başlığı altında okuyarak öğrenmiştim. Onlarla henüz görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa aracılığıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa, Kazım Paşa ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle birlikte gelmeleri için haber yolladım. Çankaya’da, benimle görüşmek için gelen Rize Milletvekili Fuat ile Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey’lerle de karşılaştım. Onları da yemeğe davet ettim.
Yemek sırasında: ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemekten kalktık. O dakikadan itibaren nasıl hareket edileceğine dair kısa bir program hazırlayarak arkadaşlarımı görevlendirdim. Yaptığım planın ve verdiğim talimatların uygulamasını göreceksiniz.
Efendiler, Cumhuriyetin ilanına karar vermek için Ankara’da bulunan bütün arkadaşlarımı davet ederek fikir alışverişinde bulunmaya gereksinim duymadım. Çünkü, onların benim gibi düşündüklerinden şüphem yoktu. Ancak o sırada Ankara’da bulunmayan bazı kişiler, yetkileri olmaksızın, habersiz bir şekilde, Cumhuriyetin ilan edilmesini bize gücenme ve bizden ayrılma sebebi saydılar.”
“Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır”
Mustafa Kemal Paşa, o gece İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren yasa tasarısını ülkenin geleceği için hazırladı.
“Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.” ifadesinin bulunduğu tasarı üzerinde TBMM’de yapılan tartışmaların ardından, saat 20.30’da oturuma katılan 158 üyenin tamamının oyuyla Cumhuriyetin ilan edilmesi kabul edildi. O an, “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
Böylece yeni devletin yönetim biçimi net bir şekilde belirlenmiş oldu. Cumhuriyetin ilanı ile “Egemenlik kayıtsız, şartsız milletindir” ilkesi, devlet yönetiminde en belirgin biçimde yer buldu.
Ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Mustafa Kemal Paşa, TBMM tarafından yeni Türk devletinin ilk cumhurbaşkanı olarak seçildi. Bu gelişmenin ardından kürsüye çıkan Mustafa Kemal Paşa, konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözüyle tamamladı.
Böylece devletin adı ve rejimi ile ilgili tartışmalara son verilmiş oldu ve devlet başkanlığı meselesi çözüme kavuşturuldu. Hükümetin kurulma şekli yeniden düzenlendi.
Buna göre, cumhurbaşkanı başbakanı atayacak, başbakan da bakanlarını seçip cumhurbaşkanının onayına sunacaktı. Bu düzenlemeyle, Meclis Hükümeti Sistemi yerine parlamenter rejime geçilmiş oldu.
“Milli bayram” olarak kutlanmaya başlandı
İlk hükümeti kurmakla İsmet İnönü görevlendirilirken, Fethi Okyar da TBMM Başkanlığı’na seçildi.
Türk milleti, 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim günü Cumhuriyetin ilanını kutladı. 26 Ekim 1924 tarihinde yayımlanan kararname ile Cumhuriyetin ilanının 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanması kararlaştırıldı.
Bu doğrultuda, 29 Ekim 1924’teki etkinlikler, kutlamaların başlangıcını oluşturdu.
Hariciye Vekaleti, 2 Şubat 1925’te bir yasa teklifiyle 29 Ekim’in bayram olmasını önerdi. Teklif, Meclis Anayasa Komisyonu tarafından ele alındı ve 18 Nisan’da karara bağlandı.
TBMM’de bu teklifin 19 Nisan’da kabul edilmesiyle 29 Ekim, 1925 yılından itibaren “milli bayram” olarak kutlanmaya başlandı.
Türkiye Cumhuriyeti, 2024 yılı itibarıyla 101. yaşını coşkuyla ve gururla kutluyor.
